Η προσφορά των κατοίκων του Βαλτινού Τρικάλων, στο επισιτιστικό πρόβλημα της Κατοχής 1941-1942 και τα ληφθέντα μέτρα για την αντιμετώπισή του.

Του Δημήτρη Αντ. Τσιγάρα

Εισαγωγή

Η περίοδος της Γερμανοϊταλικής Κατοχής (1941–1944) αποτέλεσε την πιο δραματική κοινωνικά και οικονομικά φάση της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη όχι μόνο με την εχθρική στρατιωτική παρουσία, αλλά και με τη συστηματική απομύζηση πόρων, την καταστροφή των παραγωγικών δομών, την αποδιοργάνωση της οικονομίας και –κυρίως- με τη γενικευμένη επισιτιστική κρίση που κορυφώθηκε τον χειμώνα 1941–1942, γνωστόν ως ο «χειμώνας του Μεγάλου Λιμού».

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, μια μικρή αγροτική κοινότητα του θεσσαλικού κάμπου, το Βαλτινό Τρικάλων, ανέδειξε ένα σπάνιο παράδειγμα κοινωνικής ευθύνης και ανθρωπισμού, όταν οι κάτοικοί του προσέφεραν εθελοντικά 2.000 οκάδες σίτου για την ενίσχυση των επισιτιστικών δομών και των συσσιτίων του νομού. Η πράξη αυτή, καταγεγραμμένη σε επίσημο δημοσίευμα της εποχής, δεν αποτελεί απλώς μια τοπική μαρτυρία αλληλεγγύης, αλλά ένα ιστορικό τεκμήριο ηθικής αντίστασης απέναντι στις συνθήκες απόλυτης εξαθλίωσης που βίωνε ο ελληνικός πληθυσμός.

Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η ιστορική τεκμηρίωση του γεγονότος, η ένταξή του στο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της εποχής, η ανάδειξη των αιτίων που καθιστούν την πράξη μοναδική και η ανάγνωση της συμβολικής της σημασίας μέσα στο συλλογικό βίωμα της Κατοχής. Για τον σκοπό αυτό παρατίθενται στοιχεία για το γενικότερο πρόβλημα του επισιτισμού κατά το πρώτο, ιδίως, διάστημα της Κατοχής και τα μέτρα που έλαβε για την αντιμετώπισή του η πρώτη κατοχική κυβέρνηση του Θεσσαλού πρωθυπουργού στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου.

1. Το τεκμήριο: Μαρτυρία του Τύπου (9 Σεπτεμβρίου 1941)

Η πρωτογενής πηγή που πιστοποιεί ιστορικά την προσφορά των κατοίκων του Βαλτινού είναι ένα δημοσίευμα της τρικαλινής εφημερίδας «Αναγέννησις» της 9ης Σεπτεμβρίου 1941, στο οποίο καταγράφεται επίσημη δήλωση του τότε Νομάρχη Τρικάλων Σάββα Χώτζη.

Το δημοσίευμα αναφέρει:

«Οἱ κάτοικοι Βαλτινοῦ.

Ὁ Νομάρχης κ. Χώτζης ἀπηύθυνε πρὸς τοὺς κατοίκους τῆς Κοινότητος Βαλτινοῦ ἔγγραφον διὰ τοῦ ὁποίου ἐκφράζει καὶ διὰ τοῦ τύπου τὴν εὐαρέσκειάν του πρὸς τοὺς κατοίκους τῆς κοινότητος αὐτῆς, οἱ ὁποῖοι ἐκτὸς τῆς ὑποχρεώσεώς των πρὸς τὴν συγκέντρωσιν, προσέφεραν καὶ 2000 ὀκάδες σίτου εἰσέτι προερχομένας ἐκ τοῦ διενεργηθέντος ἐράνου μεταξὺ αὐτῶν.

Ἡ εὐγενὴς καὶ μεστὴ ἁγνῶν αἰσθημάτων ἀλληλεγγύης χειρονομία τῶν παραγωγῶν τούτων -τονίζει ὁ κ. Νομάρχης- μὲ συνεκίνησε βαθύτατα. Ἀπευθύνω πρὸς αὐτούς θερμὰς εὐχαριστίας, οὐ μόνον ἐμοῦ ἀλλὰ καὶ τῆς ἐργατικῆς ἰδίᾳ τάξεως, τὴν ὁποίαν κυρίως ἠθέλησαν νὰ συνδράμουν, οἱ εὐγενεῖς οὗτοι παραγωγοί».

Η είδηση έχει ιδιαίτερη αξία για τους εξής λόγους:

1.  Αποτελεί επίσημη καταγραφή σε δημόσια πηγή (Τύπος εποχής).

2.  Φέρει την υπογραφή θεσμικού εκπροσώπου της περιφερειακής διοίκησης (Νομάρχης).

3.  Αποτυπώνει την πράξη ως εθελοντική προσφορά πέραν των υποχρεωτικών κρατικών επιτάξεων.

4.  Προσδιορίζει τον τρόπο συγκέντρωσης (έρανος μεταξύ των κατοίκων).

5.  Τη συνδέει ρητά με την ενίσχυση των λαϊκών στρωμάτων και των συσσιτίων.

Το τεκμήριο λειτουργεί όχι απλώς ως πληροφορία, αλλά ως ιστορική διακρίβωση μιας πράξης κοινωνικής αυτενέργειας που δεν επιβλήθηκε από διοικητική υποχρέωση, αλλά πραγματοποιήθηκε ως εσωτερική συλλογική πρωτοβουλία.

2. Ιστορικό πλαίσιο: Η επισιτιστική κατάρρευση της Ελλάδας (1941–1942)

Ήδη από την παραμονή της κηρύξεως του Πολέμου από την Ιταλία παρουσιάστηκε η ανάγκη διανομής συσσιτίων στους Έλληνες μαθητές, όπως προκύπτει από σχετικές εκκλήσεις του πρωθυπουργού Ι. Μεταξά και του αρχιεπισκόπου Αθηνών:

 

 

Η επισιτιστική κρίση της Κατοχής δεν υπήρξε τυχαίο αποτέλεσμα του πολέμου, αλλά απόρροια διαδοχικών παραγόντων που συντέλεσαν στην πλήρη κατάρρευση της διατροφικής επάρκειας:

α) Κατοχική επιτάχυνση της οικονομικής αποσύνθεσης

·   Η Ελλάδα εξήλθε εξαντλημένη από τον Ελληνοϊταλικό πόλεμο και τη γερμανική εισβολή.

·   Οι κατοχικές δυνάμεις επέβαλαν μαζικές επιτάξεις τροφίμων και πρώτων υλών, αποστερώντας από τον εγχώριο πληθυσμό βασικά αποθέματα.

·   Η οικονομία κατέρρευσε, ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε και η αγορά βυθίστηκε στην αποδιοργάνωση.

β) Κατάρρευση συστήματος μεταφορών και διακίνησης τροφίμων

·   Ανεπάρκεια καυσίμων, οχημάτων και λειτουργικού οδικού / σιδηροδρομικού δικτύου.

·   Αδυναμία μεταφοράς αγροτικών προϊόντων από την ύπαιθρο στα αστικά κέντρα.

γ) Εμφάνιση μαύρης αγοράς και υπονόμευση επίσημων μηχανισμών επισιτισμού

Οι αγρότες υποχρεώνονταν από τον μηχανισμό του ΚΕΠΕΣ (= Κεντρική Επιτροπή Προστασίας Εγχωρίου Σιτοπαραγωγής).

·   να παραδώσουν σιτηρά, αλλά αρνούνταν λόγω έλλειψης κρατικής επάρκειας και φόβου πείνας.

·   Παράλληλα, άνθησε η μαύρη αγορά, με εμπόρους να ανταλλάσσουν λάδι και σαπούνι με σιτάρι, απομυζώντας την αγροτική παραγωγή.

δ) Κρατικές εκκλήσεις για αλληλεγγύη

     Το κλίμα της εποχής αποτυπώνεται σε δύο σημαντικές δημόσιες παρεμβάσεις:

·   Του Πρωθυπουργού στρατηγού Γ. Τσολάκογλου, που καλεί σε «ακατάλυτη αλληλεγγύη», ώστε «ο υγιής να δέσει το τραύμα του ασθενούς». Επίσης ο ίδιος ανέλαβε το Υπουργείο Επισιτισμού και προέβη στη λήψη μέτρων για την αντιμετώπιση της έλλειψης των αναγκαίων αγαθών διατροφής του Ελληνικού πληθυσμού αλλά και αυστηρών μέτρων κατά των μαυραγοριτών.

 

 

·   Η έκκληση του Νομάρχη Τρικάλων Σάββα Χώτζη, που δημοσιεύθηκε στις δύο εφημερίδες των Τρικάλων (Αναγγένησις και Θάρρος) καλεί τους εύπορους αλλά και όλους τους πολίτες να ενισχύσουν τα συσσίτια μέσω της Αγροτικής Τραπέζης και των εφοριών.

(Η μεταγραφή του κειμένου από την εφ. “Θάρρος”)

«Ἔκκλησις Τοῦ Νομάρχου Τρικκάλων πρὸς τοὺς κατοίκους τοῦ Νομοῦ.

Τὰ μέσα ποὺ διαθέτομεν εἶναι πτωχά. Ἴσως ἀνεπαρκῆ.

Θὰ τοὺς δώσωμεν μεγαλυτέραν ἀξίαν καὶ ἀποτελεσματικότητα ἂν σφυρηλατήσωμεν τὴν ἕνωσίν μας εἰς μίαν μονολιθικὴν καὶ ἀκατάλυτον ἀλληλεγγύην ἀπὸ τοῦ Πρωθυπουργοῦ μέχρι καὶ τοῦ τελευταίου Πολίτου.

Ὁ ὑγιὴς ἂς δέσῃ τὸ τραῦμα τοῦ άσθενοῦς, ὁ ρωμαλέος ἂς ὑποβαστάσῃ τὸν ἀγωνιζόμενον, ὁ φωτισμένος ἂς παραμυθήσῃ τὸν άπελπισμένον, καὶ ὁ σταθερὸς ἂς καθοδηγήσῃ τὴν ταλαντευομένην συνείδησιν τοῦ ὀλιγοψύχου.

Ἔτσι θὰ σταθῶμεν ὡς βράχος ἀντιμέτωποι πρὸς τὰς παρούσας καὶ τὰς ἐπερχομένας δυσχερείας καὶ θὰ δώσωμεν τὴν μεγάλην μάχην τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς ἐπιμονῆς παραμένοντες άκλόνητοι ἕκαστος ἐφ’ ᾧ ἐτάχθη.

Ὁ κάθε πολίτης πρέπει κατὰ τὰς παρούσας ὥρας νὰ ἔχῃ σαφῆ συνείδησιν ὅτι εἰς χεῖρας αὐτοῦ εὑρίσκεται τὸ μέλλον τοῦ Ἔθνους.

Ὅλοι καὶ ὁ καθεὶς χωριστἀ θὰ εἴμεθα άλληλεγγύως ὑπεύθυνοι ἀπέναντι τῆς ϊστορίας, ὅταν θὰ ἐπιστῇ ἡ στιγμὴ νὰ ἐκφέρῃ τὴν κρίσιν της».

Μὲ αὐτὰ τὰ λόγια ὁ κ. Πρόεδρος τῆς Κυβερνήσεως στρατηγὸς Τσολάκογλου ποὺ θέλει, ὅπως βλέπετε, μιὰ ὁλοκληρωτικὴ ἀλληλεγγύη, ἐχάραξε τὸν δρόμον ποὺ πρέπει νὰ ἀκολουθήσῃ τὸ Ἔθνος. Αὐτὰ τὰ λόγια πρέπει νὰ βροῦνε τὴν ἀπήχησίν τους πρωτίστως εἰς τὴν τοπικήν του πατρίδα εἰς τὸν Νομὸν Τρικκάλων. Στὰ Τρίκκαλα, στὴν Καλαμπάκα, στὴν Καρδίτσα, στὰ χωριὰ τοῦ κάμπου καὶ στὰ ὀρεινὰ διαμερίσματα τοῦ Νομοῦ τώρα ποὺ ἔρχεται ὁ Νέος Χρόνος καὶ ποὺ βρίσκει τὴν Ἑλλάδα μας χειμαζομένην μέσα εἰς ποικιλομόρφους στερήσεις, οἱ ευκατάστατοι πρέπει νὰ καταλάβουν ὅτι τὸ καθῆκον των ἐφέτος εἶναι ἡ συνδρομὴ πρὸς τοὺς πτωχούς.

Ὅσοι ἔχουν τὰ κτήματά τους, τὰ ἐργοστάσιά τους, την προσοδοφόρον ἐργασίαν των, τὰ ἀποθέματά των πρέπει αύτὰς τὰς ἡμέρας νὰ σκεφθοῦν τὺς δυστυχεῖς ἀδελφούς των, τοὺς ἀναπήρους καὶ τὰ θύματα πολέμου, τοὺς ἀπόρους καὶ τοὺς άσθενεῖς, τοὺς ἐν τῷ Νομῷ πρόσφυγας τῆς Μακεδονίας καὶ Θράκης, τοὺς ἀνέργους ἐργάτας καὶ βιοτέχνας ποὺ ὡς μόνον στήριγμά των ἔχουν σήμερον τὸ Κράτος καὶ τοὺς πλουσίους. Γνωρίζω ὅτι καὶ διὰ τοὺς πλουςἰους εἶναι δύσκολος σήμερον ὁ άγὼν τῆς ζωῆς.

Ἀλλ’ ὅπως λέγει ὁ άρχηγὸς τῆς Κυβερνήσεως “Ὁ δρόμος τοῦ καθήκοντος συμπίπτει σήμερον μὲ τὸν δρόμον τῆς θυσίας”.

Ἀπὸ τὴν ἰσορρόπησιν τῶν στερήσεων δι’ ἀμοιβαίων θυσιῶν ἐξαρτᾶται τὸ μἐλλον.

Ἡ Διοίκησις καὶ ἡ Αὐτοδιοίκησις ἔχουν ὡς προορισμόν των σήμερον καὶ ἰσως ὡς τὴν σοβαροτέραν δικαιολογίαν τῆς ὑπάρξεώς των, τὴν όργάνωσιν τῆς κοινωνικῆς ἀλληλεγγύης καὶ περιθάλψεως.

Ἡ Νομαρχία θὰ δώσῃ τὴν μέθοδον τῆς έργασίας καὶ τὴν ὀργάνωσιν.

Οἱ Δῆμοι καὶ αἱ Κοινότητες τοὺς πόρους των καὶ τὴν ἐργασίαν των.

Οἱ δημόσιοι ὑπάλληλοι θὰ εἶναι τὰ στελέχη ποὺ θὰ μεριμνοῦν διὰ τὸ ἔργον τῆς χειμερινῆς περιθάλψεως, καὶ τὴν λειτουργίαν τῶν συσσιτίων.

Ἤδη εἰς τᾶς πόλεις Τρικκάλων, Καρδίτσης καὶ Καλαμπάκας ὠρργανώθησαν καὶ λειτουργοῦν τὰ Λαϊκὰ Συσσίτια διὰ τῶν ὁποίων ἐνισχύονται ἄνω τῶν δέκα χιλιάδων (10.000) ἄποροι καὶ διὰ τὰ ὁποῖα τὸ Κράτος διέθεσε, ως γνωρίζετε, σημαντικὰ κονδύλια. Ὡς πρώτην δόσιν ἔχομεν 6300000 δραχμάς.

Διὰ καταλλήλων ἐνεργειῶν της ἡ Νομαρχία έξασφάλισε τὰ ἀπαραίτητα τρόφιμα, τὴν ἀναλογοῦσαν ποσότητα σησαμελαίου, τὴν καθ’ ἑβδομάδα ἀναλογοῦσαν ποσότητα κρέατος, εἴκοσι χιλιάδας ὀκάδας ὄσπρια ἐκ τῶν συγκεντρωθέντων ὑπὸ της Α.Τ.Ε. ποσοτήτων. Θὰ διανεμηθοῦν καὶ ξυλάνθρακες εἰς τοὺς πτωχούς.

Ἀρωγὸς ὅμως εἰς τὴν ὑπηρεσίαν τῆς λειτουργίας τῶν συσσιτίων καὶ τῆς ἐν γένει χειμερινῆς προνοίας ὀφείλει νὰ ἔλθῃ καὶ ἡ ίδιωτικὴ πρωτοβουλία τῶν εύπόρων τάξεων, διότι ἡ παρασχεθεῖσα ὑπὸ τοῦ Κράτους πίστωσις δὲν θὰ ἔπαρκέσῃ διὰ νὰ λειτουργήσουν τὰ συσσίτια κατὰ τὴν διάρκειαν ὁλοκλήρου τοῦ χειμῶνος.

Παρακαλῶ ὅθεν πάντας τοὺς δυναμένους νὰ βοηθήσωσι ὅπως άποστέλλωσι τὰς εἰσφοράς των εἰς τὰς κατὰ τόπους Ἐφορείας συσσιτίων ἤτοι ἐν Τρικκάλοις εἰς τὸν ταμίαν τῆς ἐφορείας κ. Σ. Ποντίκην παρὰ τῆς Α.Τ.Ε. Τρικκάλων, εἰς τὴν Καρδίτσαν εἰς τὸν Δ/ντὴν τῇ ἐκεῖ Α.Τ.Ε. Στασινόπουλον καὶ εἰς τὴν Καλαμπάκαν εἰς τὸν Δ/ντὴν τοῦ Πρακτορίου Α.Τ.Ε. κ. Α. Ζαχαρόπουλον.

Γνωρίζω καλῶς ποῖοι εἶναι οἱ πλουτίσαντες ἐν τῷ Νομῷ Τρικκάλων κατὰ τὴν δύσκολον περίοδον ποὺ διανύομεν. Τόσον οἱ πλουτίσαντες οὗτοι ὅσον καὶ οἱ διατηροῦντες τὴν παλαιὰν οἰκονομικήν των εὐμάρειαν ἔχουν καθῆκον καὶ προσκαλοῦνται νὰ πρσφέρουν τὴν ἀποτελεσματικήν των βοήθειαν εἰς τὸ βαρὺ ἔργον τῆς κοινωνικῆς περιθάλψεως ἐπιτελοῦντες οὕτω ὑψίστην κοινωνικὴν καὶ πατριωτικὴν ὑποχρέωσιν.

Ὁ Νομάρχης Τρικκάλων

ΣΑΒΒΑΣ Ι. ΧΩΤΖΗΣ»

Το Βαλτινό δεν εντάχθηκε απλώς σε αυτό το κρατικό κάλεσμα· το ξεπέρασε, με πρωτοβουλία που υπερβαίνει τον χαρακτήρα διοικητικής συμμόρφωσης και εγγράφεται στην ιστορία ως συνειδητή ηθική επιλογή.

3. Η πράξη του Βαλτινού: Τι την καθιστά ιστορικά εξαιρετική

Παρά το γεγονός ότι η παράδοση σιτηρών ήταν υποχρεωτική, οι κάτοικοι του Βαλτινού:

1.  Δεν περιορίστηκαν στην ποσότητα που τους αναλογούσε, αλλά συνέβαλαν με επιπλέον 2.000 οκάδες.

2.  Η ποσότητα συγκεντρώθηκε με εσωτερικό έρανο, δηλαδή με προσωπική υστέρηση των αγροτών.

3.  Η πράξη τους στόχευε ρητά στην ενίσχυση των εργατικών και λαϊκών στρωμάτων, όπως καταγράφει ο Νομάρχης.

4.  Πραγματοποιήθηκε σε περίοδο που και η ίδια η κοινότητα αντιμετώπιζε πείνα και υλική ανέχεια, γεγονός που πολλαπλασιάζει την ηθική της αξία.

5.  Δεν υπήρξε ανώνυμη για την εποχή, καθώς δημόσια αναγνωρίστηκε και δημοσιεύθηκε, αποκτώντας κεντρική κοινωνική σημασία.

Δεν πρόκειται επομένως για φιλανθρωπία, πρόκειται για πράξη συλλογικής ηθικής αντίστασης: ο πληθυσμός δεν απάντησε στην κρίση με συρρίκνωση στον εαυτό του, αλλά με αυτοϋπέρβαση.

4. Κοινωνική και ιστορική σημασία του γεγονότος

Η προσφορά του Βαλτινού δεν ανήκει μόνο στην τοπική ιστορία της Θεσσαλίας. Συνιστά χαρακτηριστικό παράδειγμα μιας λιγότερο μελετημένης διάστασης της Κατοχής: της κοινωνικής αντίστασης χωρίς όπλα, όπου:

·   Η επιβίωση μετατράπηκε σε συλλογική υπόθεση.

·   Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια λειτούργησε ως αντιστάθμισμα στη βία της απόλυτης ένδειας.

·   Η κοινωνική συνοχή λειτούργησε ως ανάχωμα στην εξατομίκευση της πείνας.

Η πράξη αποκτά πανανθρώπινη διάσταση, διότι δεν γεννήθηκε από αφθονία, αλλά από έλλειψη - και δεν τροφοδοτήθηκε από πλούτο, αλλά από κοινότητα.

5. Σύνδεση με τις απώλειες του Μεγάλου Λιμού

Είναι χαρακτηριστικό ότι:

·   Κατά τον λιμό 1941–42 στην Ελλάδα, οι θάνατοι από πείνα ξεπέρασαν τις 100.000.

·   Αντίθετα, οι στρατιωτικές απώλειες στα μέτωπα ανήλθαν σε 13.325.

Η σύγκριση δεν έχει στόχο να ιεραρχήσει θυσίες, αλλά να αναδείξει ότι η μεγαλύτερη μάχη της Κατοχής δεν δόθηκε στα στρατιωτικά πεδία, αλλά στα σπίτια, στους δρόμους, στα συσσίτια, στα αλώνια των χωριών.

Σε αυτή τη μάχη, το Βαλτινό κατέγραψε μια νίκη ανθρωπιάς.

6. Συμπέρασμα – Ιστορική παρακαταθήκη

Η προσφορά των 2.000 οκάδων σίτου από τους κατοίκους του Βαλτινού:

·   Είναι ιστορικά τεκμηριωμένη (εφημερίδα «Αναγέννησις», 9.9.1941).

·   Εντάσσεται στο πλαίσιο της επισιτιστικής κατάρρευσης της Κατοχής.

·   Συνιστά συνειδητή υπέρβαση της ατομικής επιβίωσης χάριν του κοινωνικού συνόλου.

·   Αποτελεί υπόδειγμα ηθικής αντίστασης και ενεργού ανθρωπισμού.

·   Καταγράφεται ως παράδειγμα κοινοτικής αυτογνωσίας και συλλογικής αξιοπρέπειας.

7. Πρόταση για την Ανέγερση Μνημείου στο Βαλτινό. Σκεπτικό

Η ιστορική μνήμη δεν διασώζεται μόνο στις σελίδες των βιβλίων αλλά και στον δημόσιο χώρο. Η πράξη των κατοίκων του Βαλτινού δεν υπήρξε μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά μάθημα συλλογικής ηθικής, άξιο υλικής αποτύπωσης και διαρκούς τιμής.

Ευχής έργο θα ήταν να ανεγερθεί ένα μνημείο αφιερωμένο στην Κοινωνική Αλληλεγγύη και στην Ηθική Αντίσταση των Κατοίκων του Βαλτινού (1941), αφ’ ενός για να τιμήσει την γενναιόδωρη πράξη των κατοίκων του Βαλτινού στα δύσκολα της Κατοχής και αφ’ ετέρου να λειτουργεί ως χώρος μνήμης και εκπαιδευτικής αναφοράς για τους νέους.

«Η λογοδοσία των υπευθύνων» αναφέρεται στη λεηλασία πολλών καταστημάτων των Τρικάλων από κατοίκους της πόλης και των πέριξ χωρίων, οι οποίοι, αμέσως μετά τον βομβαρδισμό της πόλης των Τρικάλων στις 15 Απριλίου 1941 καθώς πολλοί κάτοικοί της την εγκατέλειπαν αλλόφρονες, επί μερόνυχτα λεηλάτησαν τα εγκαταλειμμένα σπίτια, καταστήματα και κρατικές αποθήκες· βλ. σχετικά στο ΜΑΡΟΥΛΑ ΚΛΙΑΦΑ, Τρίκαλα. Από τον Σεϊφουλάχ ως τον Τσιτσάνη. Οι μεταμορφώσεις μιας κοινωνίας όπως αποτυπώθηκαν στον Τύπο της εποχής, τ. Γ΄ 1941-1960, Αθήνα, Κέδρος, 2000, σ. 19.

Επίλογος

Μέσα σε μια εποχή όπου η πείνα θέριζε και η καθημερινότητα δοκίμαζε τα όρια της ανθρώπινης αντοχής, η δε κατοχική κυβέρνηση του Θεσσαλού στρατηγού Γεωργίου Τσολάκογλου λάμβανε μέτρα για την αντιμετώπιση του μεγάλου επισιτιστικού προβλήματος και της μαύρης αγοράς.

Το καλοκαίρι του 1941 λαμβάνονται μέτρα. Ο Τρικαλινός αξιωματικός του στρατού Χρήστος Καβράκος με την ιδιότητα του γενικού διευθυντή της Πανελλήνιας Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών και ο νομάρχης Τρικάλων Σάββας Χώτζης απαγορεύουν την ελεύθερη αγοραπωλησία των σιτηρών. Οι γεωργοί, οι μεγαλοπαραγωγοί και οι ιδιοκτήτες αλωνιστικών μηχανών υποχρεώνονται να παραδώσουν τις πλεονάζουσες ποσότητες σίτου στην Ένωση Γεωργικών Συνεταιρισμών.

Οι αγρότες αρνούνται να παραδώσουν υποχρεωτικά τα βασικά προϊόντα στους οργανισμούς συγκέντρωσης (ΚΕΠΕΣ: Κεντρική Επιτροπή Προστασίας Εγχωρίου Σιτοπαραγωγής).

Τα μέτρα αποτυγχάνουν, το σιτάρι αρχίζει να λείπει από την αγορά και οι τιμές των αγαθών αρχίζουν να ανεβαίνουν υπερβολικά με αποτέλεσμα να κάνουν την πρώτη τους εμφάνιση οι μαυραγορίτες. Οι μαυραγορίτες επισκέπτονταν καθημερινά τα χωριά του κάμπου, έδιναν στους χωρικούς λάδι, σαπούνι ή άλλα βασικά είδη πρώτης ανάγκης και αγόραζαν τα σιτηρά τους.

Η κυβέρνηση απευθύνει νέα έκκληση προς τους παραγωγούς να κατανοήσουν την ανάγκη της παράδοσης των καθορισμένων ποσοτήτων αραβοσίτου. Ο πρωθυπουργός στρατηγός Τσολάκογλου, με μήνυμά του χαράσσει τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσει το Έθνος για την αντιμετώπιση του προβλήματος του επισιτισμού και κάνει σαφή αναφορά στην αναγκαιότητα της αλληλεγγύης των Ελλήνων.

Τότε οι κάτοικοι του Βαλτινού Τρικάλων, ίσως μοναδική εξαίρεση, έδειξαν κάτι βαθύτερο από γενναιοδωρία: απέδειξαν ότι η ιστορία δεν γράφεται μόνο από ηγέτες, στρατούς και αποφάσεις κρατών, αλλά και από τις μικρές, αθόρυβες, ηθικές ρήξεις των απλών ανθρώπων. Δεν έσωσαν απλώς ανθρώπους από την πείνα. Έσωσαν την τιμή της ανθρώπινης συνείδησης.

 SUMMARY

 

“The Commendation of the Inhabitants of Valtino during the Period of the Food Crisis in Greece”

Dimitris Ant. Tsigaras

The subject of my presentation concerns a social dimension related to a heroic and humanitarian act of solidarity—an act of courage carried out by the anonymous and humble people of everyday life, who thereby became renowned teachers of history.

During the Occupation of Greece (1941–1944), when the country was confronted with a severe food crisis that led to the Great Famine, the inhabitants of Valtino found themselves under the sword of Damocles of hunger. At a time when the constant and deadly threat of starvation endangered their own lives, they nevertheless disregarded the imminent danger of hunger facing themselves and their families. They set aside their individual and family interests and consciously chose to place the common good above their own, in pursuit of a morally higher and just cause.

They therefore collected and handed over their grain supplies, while at the same time organizing a voluntary contribution among themselves, through which they additionally donated 2,000 okades of wheat to the local authorities for the provision of communal meals.

Their action was the result of free choice and not of coercion. Through this act, the poor farmers of Valtino benefited a large number of people, without ulterior motives and without expecting anything in return—neither material compensation nor positions or honors. Their motivation was service to their fellow human beings and the expression of moral greatness.

For this reason, the then Prefect of Trikala, Savvas Chotzis, addressed a public Letter of Thanks and Commendation to the inhabitants of Valtino. He praised them because, despite the poverty and the hardships of the Occupation they themselves endured, both the inhabitants and the Greek people as a whole demonstrated solidarity and generosity toward their “fellow human beings,” offering assistance and hope for survival willingly and out of their own limited means.

Considering that the food crisis culminated in the Great Famine, which during the winter of 1941–1942 resulted in the deaths of approximately 100,000 people in Greece, while the losses of life on the battlefields amounted to 13,325 dead, 62,663 wounded, and 1,278 missing, the magnitude and significance of this act of solidarity becomes all the more evident.

It was an act of solidarity, brotherhood, and humanitarianism.

An act of universal human significance, which stands as an example to be emulated and as a source of inspiration, pride, and admiration for humanity as a whole.